książki, prezent
Czytanie wielozmysłowe – jak literatura, ilustracja i muzyka tworzą pełnię artystycznego doświadczenia?
lip
Czego dowiesz się z tekstu? Czytanie wielozmysłowe to metoda angażująca jednocześnie wzrok, słuch i dotyk w procesie odbioru literatury. Badania potwierdzają, że łączenie tekstu z ilustracją i muzyką znacząco poprawia zapamiętywanie, rozumienie emocji i immersję czytelniczą. Artykuł wyjaśnia, jak działa ten mechanizm na poziomie neurobiologicznym, omawia trzy filary doświadczenia artystycznego (literatura, ilustracja, muzyka) oraz pokazuje, gdzie szukać gotowych realizacji tego modelu – od serii o kocie Rawawiku po nagradzane powieści obyczajowe z barwionymi brzegami.
Czym jest czytanie wielozmysłowe i dlaczego warto je praktykować?
Czytanie wielozmysłowe (ang. multisensory reading) to podejście do odbioru treści, które angażuje jednocześnie kilka kanałów percepcyjnych – wzrok, słuch, a niekiedy także dotyk. Zamiast ograniczać się wyłącznie do dekodowania tekstu, odbiorca doświadcza książki jako integralnego dzieła, w którym słowo, obraz i dźwięk współtworzą znaczenie.
Choć idea ta brzmi nowocześnie, jej korzenie sięgają lat 30. XX wieku. To wtedy neurolog Samuel Orton i pedagog Anna Gillingham opracowali metodę nauczania czytania opartą na równoczesnym angażowaniu wzroku, słuchu i kinestetyki (ruch). Metoda Orton-Gillingham do dziś pozostaje złotym standardem w pracy z dziećmi z dysleksją, potwierdzając, że im więcej zmysłów uczestniczy w procesie uczenia się, tym trwalsze są efekty.
Współczesna nauka dostarcza kolejnych dowodów. W latach 2023-2026 na Uniwersytecie Stavanger w Norwegii realizowany jest projekt SENSE-READ – pierwsze szeroko zakrojone badanie czytania wielozmysłowego, które analizuje, jak połączenie tekstu, obrazu i dźwięku wpływa na rozumienie i zapamiętywanie treści u dzieci i dorosłych. Wyniki są jednoznaczne: angażowanie wielu zmysłów w trakcie czytania prowadzi do tworzenia silniejszych połączeń synaptycznych w mózgu, co przekłada się na głębsze doświadczenie i lepszą retencję informacji.
Dlaczego warto praktykować czytanie wielozmysłowe? Bo nie chodzi tylko o efektywniejszą naukę – to przede wszystkim pełniejsze doświadczenie artystyczne. Literatura przestaje być suchym tekstem, a staje się wielowymiarowym przeżyciem, które angażuje emocje, wyobraźnię i zmysły jednocześnie.
Trzy filary pełni artystycznego doświadczenia
Aby zrozumieć, jak działa czytanie wielozmysłowe, warto przyjrzeć się trzem jego podstawowym elementom: literaturze, ilustracji i muzyce. Każdy z nich wnosi coś innego, ale dopiero razem tworzą synergię, która wynosi odbiór książki na nowy poziom.
Literatura – fundament i siła narracji
Literatura jest kręgosłupem każdego dzieła. To właśnie narracja – fabuła, bohaterowie, język – nadaje strukturę i znaczenie. Słowo pisane uruchamia wyobraźnię w sposób unikalny: nie podaje gotowego obrazu, jak film, ale zmusza czytelnika do współtworzenia świata przedstawionego.
W tradycyjnym czytaniu angażujemy przede wszystkim wzrok i procesy poznawcze. Dekodujemy znaki, konstruujemy znaczenia, budujemy w myślach obrazy postaci i pejzaży. To wysiłek intelektualny, który – choć niezwykle wartościowy – bywa ograniczający, szczególnie dla młodszych czytelników lub osób z trudnościami w koncentracji.
Gdy do literatury dodajemy ilustrację i muzykę, narracja zyskuje dodatkowe warstwy. Obraz precyzuje i wzbogaca wyobrażenia, dźwięk buduje nastrój, a słowo pozostaje nośnikiem treści. Nie rywalizują ze sobą – uzupełniają się, tworząc doświadczenie artystyczne, które jest czymś więcej niż sumą części.
Ilustracja – pomost między rzeczywistością a fikcją
Ilustracja w książce pełni kilka kluczowych funkcji. Pierwsza z nich to funkcja informacyjna – obraz uzupełnia tekst, pokazując to, czego słowa nie są w stanie wyrazić wprost (np. wygląd bohatera, architekturę świata). Druga to funkcja emocjonalna – barwy, kompozycja i styl ilustracji budują nastrój i wpływają na odczucia czytelnika. Trzecia to funkcja mnemoniczna – badania dowodzą, że aż 97% dzieci lepiej zapamiętuje treść, gdy towarzyszy jej ilustracja.
W praktyce oznacza to, że obraz nie jest jedynie ozdobnikiem – to równoprawny nośnik znaczenia. W nurcie liberatury, reprezentowanym przez takich twórców jak Zenon Fajfer i Katarzyna Bazarnik, książka traktowana jest jako integralny obiekt artystyczny, w którym forma graficzna, typografia i układ przestrzenny nierozerwalnie łączą się z treścią.
Warto w tym miejscu przywołać zjawisko synestezji – neurologicznego zjawiska, w którym pobudzenie jednego zmysłu wywołuje wrażenia w innym. Chociaż synestezja w ścisłym sensie dotyczy tylko części populacji, to artyści od dawna próbują świadomie łączyć bodźce zmysłowe. Wassily Kandinsky w swoim dramacie „Żółty dźwięk” łączył kolor z muzyką, Arthur Rimbaud w sonecie „Samogłoski” przypisał barwy poszczególnym głoskom, a Aleksandr Skriabin w poemacie symfonicznym „Prometeusz” wprowadził partię światła jako równorzędny element kompozycji. Polska awangarda międzywojenna również eksperymentowała z fuzją słowa, obrazu i dźwięku, dowodząc, że interdyscyplinarność w sztuce nie jest nowym wynalazkiem – jest powrotem do źródeł pełnego wyrazu artystycznego.
Muzyka – klucz do emocji i immersji
Spośród wszystkich zmysłów dźwięk ma najsilniejszy i najszybszy wpływ na nasz stan emocjonalny. Muzyka potrafi w sekundę zmienić nastrój, wywołać dreszcz wzruszenia albo wprawić w stan głębokiego skupienia. Gdy łączy się z literaturą, działa jak katalizator immersji – zanurza czytelnika w świecie książki i utrzymuje go tam dłużej.
Potwierdzają to dane rynkowe. Według raportów Audioteki, słuchalność audiobooków w Polsce wzrosła w latach 2024-2025 o 25% rok do roku. To dowód, że odbiorcy szukają doświadczeń wykraczających poza ciszę i statyczną stronę z tekstem. Audiobooki dostarczają warstwy dźwiękowej, ale czytanie wielozmysłowe idzie krok dalej – proponuje autorską ścieżkę dźwiękową skomponowaną specjalnie do konkretnej historii.
Tak jak w przypadku „Norweskich Pamiętników”, które mają swoją dedykowaną piosenkę – Matt Drakker „Norweskie Pamiętniki”. Można więc przeżywać historię wszystkimi zmysłami.
Korzyści z wielozmysłowego czytania dla dzieci i dorosłych
Czytanie wielozmysłowe przynosi wymierne korzyści na każdym etapie życia, choć inaczej oddziałuje na dzieci, a inaczej na dorosłych.
Dla dzieci
U najmłodszych czytelników zaangażowanie wielu zmysłów wspiera rozwój poznawczy na kilku poziomach naraz:
- Rozwój wyobraźni – ilustracja i muzyka nie zastępują wyobraźni, ale ją stymulują. Dziecko nie otrzymuje gotowego produktu (jak w filmie), a raczej zestaw wskazówek sensorycznych, które uruchamiają jego własne procesy twórcze.
- Pamięć i zapamiętywanie – jak już wspomniano, 97% dzieci znacząco lepiej zapamiętuje treść, gdy towarzyszy jej warstwa wizualna. Gdy dodamy do tego muzykę, efekt kumuluje się.
- Rozumienie emocji – muzyka jest naturalnym nośnikiem nastroju. Maluch słyszący wesołą melodię przy scenie radości i spokojną przy scenie smutku łatwiej identyfikuje i nazywa emocje bohaterów.
- Wsparcie w trudnościach – czytanie wielozmysłowe jest skutecznym narzędziem w arteterapii i biblioterapii, pomagając dzieciom z zaburzeniami koncentracji, spektrum autyzmu czy trudnościami w nauce czytania.
Dla dorosłych
Dorośli czytelnicy również czerpią korzyści z wielozmysłowego podejścia, choć dla nich na pierwszy plan wysuwają się inne aspekty:
- Głębsza immersja – połączenie tekstu, ilustracji i muzyki pozwala całkowicie odciąć się od bodźców zewnętrznych i zanurzyć w fabule. To forma cyfrowego detoksu i mindfulness w jednym.
- Redukcja stresu – badania nad olfaction-enhanced digital books (książkami cyfrowymi wzbogaconymi o zapachy) wykazały, że multisensoryczne książki angażują dzieci o 30-40% intensywniej. Analogiczny mechanizm działa u dorosłych – im więcej zmysłów uczestniczy w odbiorze, tym głębsze odprężenie i większe odcięcie od codziennego hałasu.
- Nowa jakość estetyczna – książka staje się przedmiotem kolekcjonerskim, obiektem sztuki, a nie tylko narzędziem do przekazywania treści. Dla świadomych czytelników to wartość sama w sobie.
Gdzie tego doświadczyć? Unikalny przypadek Anety Kmieć-Wawrzyniak
W polskim krajobrazie wydawniczym rzadko zdarza się, by jedna osoba łączyła w swojej twórczości wszystkie trzy filary czytania wielozmysłowego: literaturę, ilustrację i muzykę. Aneta Kmieć-Wawrzyniak – niezależna pisarka, graficzka i ilustratorka – robi to w modelu 3w1, tworząc spójne uniwersa artystyczne, w których każdy element jest autorski.
Najlepszym tego przykładem jest seria edukacyjno-terapeutyczna o kocie Rawawiku. Uniwersum Rawawika liczy już 8 tomów i opowiada o kocie-wikingu z Kociej Wyspy w krainie Wakakiki. Każda książka to nie tylko tekst i ilustracje – to także autorska muzyka. W Uniwersum Rawawika znajduje się płyta CD „Rawawik Wita Was”, zawierająca piosenki i podkłady dźwiękowe skomponowane przez autorkę. Dziecko nie tylko czyta i ogląda, ale także słucha – i to muzyki napisanej specjalnie do konkretnej historii.
Dla dorosłych czytelników autorka przygotowała debiutancką powieść obyczajową „Norweskie Pamiętniki. Z Poznania do krainy fiordów” (2026, 360 stron), która na portalu LubimyCzytać uzyskała już ocenę 8,6/10. To wydanie kolekcjonerskie z barwionymi brzegami – przykład, że estetyka książki jako przedmiotu ma znaczenie. Do powieści również powstają ilustracje i materiały dźwiękowe, kontynuujące model wielozmysłowego doświadczenia.
Na oficjalnej platformie autorskiej znaleźć można nie tylko książki, ale także pakiet łączący serię Rawawika z płytą CD oraz informacje o interaktywnych spotkaniach autorskich dla instytucji edukacyjnych i kulturalnych. To właśnie podczas tych spotkań czytanie wielozmysłowe przechodzi z teorii w praktykę – dzieci śpiewają, rysują i słuchają opowieści, angażując wszystkie zmysły naraz.
Jak zacząć swoją przygodę z wielozmysłową literaturą?
Niezależnie od tego, czy jesteś rodzicem, nauczycielem, bibliotekarzem, czy dorosłym czytelnikiem szukającym nowych doznań – oto kilka praktycznych kroków:
- Szukaj książek z płytą CD lub kodem do ścieżki dźwiękowej – to najprostszy sposób, by wejść w świat wielozmysłowego czytania. Sprawdź serie, które łączą tekst z autorską muzyką, jak uniwersum Rawawika.
- Wybieraj edycje kolekcjonerskie – barwione brzegi, twarde oprawy, wysokiej jakości papier – to nie fanaberie, ale elementy budujące pełnię doświadczenia artystycznego.
- Angażuj dziecko w słuchanie przed czytaniem – puśćcie ścieżkę dźwiękową jeszcze przed otwarciem książki. Niech muzyka zbuduje nastrój i wprowadzi w świat historii.
- Rozmawiaj o ilustracjach – nie pomijaj obrazków. Pytaj dziecko, co widzi, jakie ma skojarzenia, jak ilustracja łączy się z tekstem.
- Zapisuj się na interaktywne spotkania autorskie – to doskonała okazja, by doświadczyć czytania wielozmysłowego w grupie, pod okiem twórcy.
Jeśli chcesz poznać gotowe realizacje tego modelu – książki, w których tekst, ilustracja i muzyka tworzą spójną całość – zajrzyj na oficjalną platformę autorską. Znajdziesz tam zarówno serię o kocie Rawawiku, jak i powieść „Norweskie Pamiętniki” oraz szczegóły dotyczące spotkań autorskich. To miejsce, które udowadnia, że książki z ilustracjami i książki dla dzieci z muzyką to nie gadżety – to pełnoprawne dzieła sztuki.
książki dla dzieci
Tom 1 „Rawawik. Poznajmy się” – książka z przesłaniem dla dzieci
książki dla dzieci
„Rawawik komiks do kolorowania część 1” – wartościowa książka dla dzieci
książki dla dzieci
Tom 2 „Rawawik. Emocje są ważne” – książka z przesłaniem dla dzieci
książki dla dzieci
książki dla dzieci
Tom 3 „Rawawik i przyjaciele. Każdy jest inny” – książka z przesłaniem dla dzieci
książki dla dzieci
książki dla dzieci
Tom 4 „Rawawik i księżniczka buntowniczka. Warto być sobą” – książka z przesłaniem dla dzieci
Źródła
- Orton-Gillingham Academy – What is the Orton-Gillingham Approach? (www.ortonacademy.org)
- University of Stavanger – SENSE-READ Project (www.uis.no)
- Shams, L., Seitz, A.R. – Benefits of multisensory learning. Trends in Cognitive Sciences, 2008.
- Kucirkova, N., et al. – Multisensory books and children’s engagement. Journal of Early Childhood Literacy, 2021.
- Bazarnik, K., Fajfer, Z. – Liberatura: literatura totalna. Dekada Literacka, 2001.
- Cytowic, R.E. – Synesthesia: A Union of the Senses. MIT Press, 2002.
- Audioteka – Raport rynku audiobooków w Polsce 2024/2025 (www.audioteka.pl)
- Biblioterapia i arteterapia – Literatura piękna i niepełnosprawność (red. J. Kida, 2021)